Ngũ hành gồm những gì? Tương sinh, tương khắc và cách đọc

Ngũ hành là bộ khung nền của gần như mọi môn mệnh lý phương Đông. Hiểu đúng phần này thì đọc Bát tự hay Tử vi đều đỡ mù mờ; hiểu sai thì mọi thứ xây lên trên đều lệch.

Bài này viết cho người bắt đầu, nhưng có nói cả những chỗ hay bị hiểu nhầm.

Năm hành

Kim — kim loại. Tính chất: cứng, sắc, có quy tắc, thiên về phân định rạch ròi và thu về.

Mộc — cây cối. Tính chất: vươn lên, mở rộng, sinh trưởng, hướng ra ngoài.

Thuỷ — nước. Tính chất: linh hoạt, thấm sâu, luồn lách, thiên về trí tuệ và khả năng thích ứng.

Hoả — lửa. Tính chất: bốc lên, lan toả, sáng rõ, thiên về biểu đạt và nhiệt tình.

Thổ — đất. Tính chất: chứa đựng, ổn định, trung hoà, làm nền cho các hành khác đứng lên.

Cần nói rõ ngay: đây là năm loại tính chất vận động, không phải năm chất liệu vật lý. “Mộc” không có nghĩa là gỗ theo nghĩa đen — nó là khuynh hướng vươn lên và mở rộng. Đọc theo nghĩa đen là nguồn gốc của phần lớn các suy diễn buồn cười về sau.

Hai chuỗi quan hệ

Tương sinh — hành này nuôi hành kia

Kim sinh Thuỷ → Thuỷ sinh Mộc → Mộc sinh Hoả → Hoả sinh Thổ → Thổ sinh Kim và quay lại đầu.

Cách nhớ bằng hình ảnh:

• Kim sinh Thuỷ — kim loại nung chảy thành dòng

• Thuỷ sinh Mộc — nước nuôi cây

• Mộc sinh Hoả — củi làm nên lửa

• Hoả sinh Thổ — lửa cháy hết thành tro, tro thành đất

• Thổ sinh Kim — quặng kim loại nằm trong lòng đất

Tương khắc — hành này chế ngự hành kia

Kim khắc Mộc → Mộc khắc Thổ → Thổ khắc Thuỷ → Thuỷ khắc Hoả → Hoả khắc Kim và quay lại đầu.

• Kim khắc Mộc — dao chặt được cây

• Mộc khắc Thổ — rễ cây xuyên qua đất, hút chất của đất

• Thổ khắc Thuỷ — bờ đất ngăn được dòng nước

• Thuỷ khắc Hoả — nước dập lửa

• Hoả khắc Kim — lửa nung chảy kim loại

Vẽ năm hành thành một vòng tròn theo thứ tự tương sinh, thì tương khắc chính là những đường nối cách một đỉnh — tạo thành ngôi sao năm cánh nằm trong vòng tròn. Đây là hình vẽ đáng tự tay vẽ một lần, vì nhìn hình dễ nhớ hơn học thuộc.

Ba hiểu nhầm phổ biến

“Khắc” không có nghĩa là xấu

Đây là hiểu nhầm gây thiệt hại nhiều nhất.

Trong một cấu trúc, khắc chế là cơ chế giữ cho không có hành nào lấn át. Một lá số có Mộc quá nhiều — rậm rạp, chen chúc, không lối thoát — thì Kim đến tỉa bớt lại là chuyện tốt. Ngược lại, một lá số Mộc vốn đã yếu ớt mà gặp thêm Kim thì mới là vấn đề.

Cùng một quan hệ khắc, hai tình huống ngược nhau. Không có quan hệ nào tốt hay xấu tự thân — chỉ có phù hợp hay không phù hợp với cấu trúc cụ thể.

“Sinh” không phải lúc nào cũng có lợi

Tương tự, được sinh trợ quá nhiều cũng lệch. Một hành đã mạnh mà còn được nuôi thêm thì thành thừa, và thừa cũng gây mất cân bằng như thiếu.

Trong Bát tự có khái niệm hành tiết bớt — hành mà Nhật Chủ sinh ra. Với một Nhật Chủ quá mạnh, hành tiết chính là thứ giúp nó xả bớt lực, và đó lại là điều cần.

Thiếu hành nào không có nghĩa phải bù hành đó

Hiểu nhầm này phổ biến tới mức chúng tôi viết hẳn một bài riêng. Tóm tắt: thứ quyết định là dụng thần — hành mà cấu trúc đang cần nhất để về cân bằng — chứ không phải danh sách hành nào vắng mặt trong tám chữ.

Có lá số khuyết một hành mà cấu trúc vẫn cân. Có lá số không khuyết hành nào mà vẫn lệch nặng.

Ngũ hành dùng vào việc gì

Trong Bát tự, ngũ hành là ngôn ngữ chính. Tám chữ đều quy về năm hành, và toàn bộ việc luận là đọc tương quan lực giữa chúng.

Trong Tử vi, ngũ hành xuất hiện ở nhiều lớp: hành của cục, hành nạp âm của năm sinh, hành của từng sao. Nó không phải ngôn ngữ chính như bên Bát tự, nhưng vẫn là một chiều đọc quan trọng.

Ngoài mệnh lý, ngũ hành còn là khung phân loại dùng trong y học cổ truyền, trong bố trí không gian và trong nhiều lĩnh vực truyền thống khác. Điểm chung: nó là một cách phân loại và mô tả quan hệ, không phải một hệ thống dự đoán.

Tự xem thử

Công cụ lập lá số Bát tự trên trang này hiện đủ phân bố ngũ hành của tám chữ, kèm tàng can — tức cả những hành ẩn bên trong mà đếm mặt ngoài sẽ bỏ sót. Miễn phí, không cần đăng ký, tính ngay trong trình duyệt.

Nhìn được phân bố rồi thì bước tiếp theo là đọc tương quan: hành nào đang mạnh, hành nào bị chèn, Nhật Chủ đứng ở thế nào. Đó là phần cần nhiều thời gian hơn — và cũng là phần mà hai người xem có thể chưa đồng ý với nhau.

Khi đọc bất kỳ kết luận nào về ngũ hành, hãy tìm phần giải thích vì sao. Một kết luận không kèm lý do thì không kiểm tra được.